در این مطلب چه می خوانید ؟
مقدمه
با هدف اصلاح ساختار مالی در صنعت برق و افزایش نقش بازیگران این صنعت، توافق نامه هایی تحت عنوان “قرارداد دوجانبه برق” شکل گرفت که هم اکنون براساس آخرین ابلاغیه های وزارت نیرو تمام مشترکین با قدرت قراردادی بالای 1 مگاوات موظف هستند برق مصرفی خود را از طریق قراردادهای دوجانبه یا بورس انرژی تامین نمایند. در ادامه این مقاله به معرفی قرارداد دوجانبه برق و مزایا و ریسک ها آن می پردازیم، با برقسا همراه باشید.
قرارداد دوجانبه برق چیست؟
قرارداد دوجانبه برق (Bilateral Contract) توافقنامهای تجاری است که به صورت مستقیم بین یک عرضهکننده برق (نیروگاه تولید کننده برق یا شرکت خردهفروش برق) و یک مصرفکننده نهایی منعقد میشود. بر اساس مقررات فعلی بازار برق ایران، مشترکان صنعتی با توان قراردادی بالا (دیماند قراردادی بالای ۱ مگاوات) میتوانند تمام یا بخشی از برق مورد نیاز خود را بدون واسطه از طریق این قراردادها تامین نمایند، در غیر این صورت شرکت توزیع یا برق منطقه ای مالک شبکه آنها نسبت به تامین و اخذ هزینه براساس سقف قیمت بازار با ضریب 1.3 (به معنی اعمال 30% جریمه یا حق مدیریت نسبت به سقف قیمت بازار) اقدام خواهد کرد.
قراردادهای دوجانبه تحت نظارت مستقیم شرکت مدیریت شبکه برق ایران (مجری مستقل بازار برق) ثبت شده و اغلب قابلیت انعطاف بالایی در تعیین شرایط مالی و زمانی دارند که با توافق طرفین هنگام عقد قرارداد مشخص و اعمال خواهد شد که مدیریت شبکه برق ایران صرفا مجری اعمال ظرفیت مشخص شده از جانب تامین کننده برای مصرف کننده میباشد و دخل و تصرفی در شرایط مالی و تعهدات پرداختی طرفین ندارد.
به عبارت دیگر، مصرفکننده و عرضهکننده در قالب یک قرارداد مالی بلندمدت (غالبا یکساله) به توافق میرسند و مدیریت شبکه برق، تضمین میکند که برق توافقشده به مصرفکننده تحویل شود. از آنجایی که خرید برق به صورت دوجانبه خارج از سازوکار کشف قیمت بورس انرژی ایران انجام میشود، قیمت این قراردادها توافقی و از پیش تعیینشده بوده و در سال براساس آخرین بخشنامه های اعلامی وزارت نیرو قابل تجدید است.
چه مشترکینی مشمول قرارداد دوجانبه هستند؟
مطابق مصوبات وزارت نیرو، صنایع بزرگ مصرف کنندگان برق اجبار یا مجاز به تامین برق از طریق قرارداد دوجانبه (یا بورس انرژی) شدهاند. بر اساس مصوبه هیات وزیران (شماره ۸۲۳۵۷/ت۵۷۴۶۷ه، ۲۰ مهر ۱۳۹۹)، تمامی مشترکان صنعتی با توان قراردادی بالای ۵ مگاوات در اولویت ابتدایی قرار گرفتند؛ سپس با مصوبه جدید (شماره ۲۰۰/۱۹۷۰۶/۱۴۰۲، ۲۰ خرداد ۱۴۰۲) این الزام برای مشترکان صنعتی با توان بالای ۱ مگاوات نیز برقرار شد.
بدین ترتیب اکنون صنایع با دیماند از یک تا چندین مگاوات موظفاند برق مصرفی خود را از طریق قراردادهای دوجانبه بازار برق (قرارداد دوجانبه با خرده فروش یا نیروگاه و یا تامین از بورس انرژی) اقدام نمایند. بدیهی است این الزام دارای جرایمی برای افرادی که اقدام به تهیه نمیکنند همراه است و بدین صورت سایر مصرف کنندگانی که میزان برق مصرفی ماهانه خود را به صورت مستقیم از طریق قراردادهای خرده فروشی یا بورسی انرژی تهیه نمیکنند مشمول پرداخت 30% جریمه روی سقف قیمت ماهانه خواهند بود.
مصوبات وزارت نیرو در خصوص مشترکین برای خرید برق دوجانبه :
- صنایع بزرگ بالای ۵ مگاوات (مصوب از مهر ۱۳۹۹) موظف به تامین انرژی مستقیم از بازار برق شدند.
- صنایع با توان قراردادی بالای ۱ مگاوات (مصوبه از خرداد ۱۴۰۲) نیز ملزم به تامین برق از طریق قرارداد دوجانبه یا بورس انرژی گردیده اند و توامان جرایمی نیز برای تامین نیابتی توسط شرکت توزیع یا شرکت برق منطقه ای مالک شبکه مشترک مشخص گردید.
- تمامی مشترکین با قدرت قراردادی 30 کیلووات به بالا (مصوبه از آبان ماه 1403) بدون الزام اما اختیار خرید برق به صورت قراردادهای دوجانبه و یا بورس انرژی را پیدا کرده اند که میتوانند برای تامین انرژی مصرفی و یا رفع محدودیت های خاموشی از این بازارها اقدام نمایند.
لازم به ذکر است که اگر توان مصرف یک مشترک صنعتی به زیر ۱ مگاوات کاهش یابد، امکان استفاده از قرارداد دوجانبه همچنان وجود دارد ولیکن با توجه به شرایط توالی محاسباتی حاکم بر بازار برق، منفعت ریالی برای این اقدام فعلاً وجود ندارد و صرفا برای رفع محدودیت های خاموشی میتواند راهگشای این مشترکین باشد.
روشهای خرید برق دوجانبه و نحوه اجرای آن
قرارداد دوجانبه برق پس از تنظیم و امضای توافق مالی بین عرضهکننده و مصرفکننده، باید در سامانه الکترونیکی مدیریت شبکه برق به صورت ماه به ماه میزان تخصیص یافته به مشترک ثبت شود. از دیماه ۱۴۰۰، شرکت مدیریت شبکه (IGMC) یک سامانه وبمحور ایجاد کرده است تا تمامی عرضهکنندگان برق (نیروگاهها و شرکتهای خردهفروشی) درخواست قرارداد دوجانبه و تغییرات پروفایل بار مصرف کنندگان طرف قرارداد خود را به صورت ماهانه در آن ثبت کنند.
ثبت الکترونیکی قرارداد در این سامانه اطمینان میدهد که مشخصات قرارداد به صورت شفاف به مدیریت شبکه اعلام شده و مراحل نظارتی بدون نیاز به پیگیری اداری حضوری مشترکین و یا اطلاع رسانی مجزا به مالکین شبکه جهت اعمال بر صورت حساب قبض برق این گروه، صورت پذیرد.
در این فرآیند، شرکت مدیریت شبکه پس از بررسی درخواست، اجرای قرارداد و تخصیص برق را با نظارت مستمر دنبال میکند. در نهایت، پس از ثبت قرارداد دوجانبه، شرکتهای برق منطقهای یا توزیع بر اساس اطلاعات اعلامشده قبض مشترک را صادر میکنند. بدیهی است میزان خریداری شده ماهانه مشترکین (مصرف کنندگان) که در سامانه مدیریت شبکه توسط طرف تامین کننده (شرکت خرده فروش برق یا نیروگاه تولید کننده برق) ثبت شده است، از صورت حساب مشترکین کسر میگردد.
خرید برق دوجانبه میتواند به دو طریق انجام شود: از یک سو مصرفکننده میتواند مستقیماً با یک خردهفروش برق یا نیروگاه مذاکره و قرارداد بلند مدت تامین برق خود را ببندد؛
از سوی دیگر، میتواند برق خود را از طریق بازارهای بورس انرژی تامین کند و در نهایت از طریق سامانه مدیریت شبکه و یا بورس انرژی ایران، آن مقدار برق را در قالب انرژی خریداری شده به مصرفکننده تحویل داده شود.
در هر دو حالت اطلاعات دقیق قرارداد و پروفیل مصرف در سامانه مدیریت شبکه ثبت میشود و نهادهای نظارتی وزارت نیرو (شرکت توانیر و مدیریت شبکه برق ایران) از صحت اجرا اطمینان حاصل میکنند.
مزایای قرارداد دوجانبه برق برای مصرفکنندگان صنعتی
خرید برق به صورت دوجانبه برای صنایع و سازمان های مشمول این آیین نامه ها، مزایای متعددی دارد که برخی از مهمترین آنها را در ادامه برای شما نوشته ایم. مهمترین دلایل عبارتند از:
● قیمت توافقی و صرفه اقتصادی:
در این قرارداد قیمت برق به صورت توافقی بین طرفین تعیین میشود و معمولاً اقتصادیتر از تعرفه بورس در فصول گرم سال است. مصرفکننده میتواند هزینه برق را کمتر از سقف بازار نگه دارد و برخلاف بازار بورس انرژی، تنها با تغییرات قیمت توسط ابلاغیه های رسمی وزارت نیرو قیمت قرارداد تغییر میکند.
● انعطاف در پرداخت و برنامهریزی مالی:
زمان و شرایط پرداخت بهای برق در قرارداد دوجانبه با توافق طرفین قابل مذاکره است. معمولاً سررسید پرداختها به صورت توافقی و بعد از پایان دوره مصرف تعیین میشود و امکان تهاتر کالا یا خدمات نیز وجود دارد. در صورتی که در بازار مشتقه بورس انرژی تمامی معاملات به صورت نقدی انجام میشود.
● حذف واسطهها و کاهش هزینه:
با خرید مستقیم از نیروگاه یا خردهفروش، واسطههای معاملاتی حذف شده و قیمت پایین تری در نهایت برای مشترک در بر خواهد داشت. همچنین معاملات قراردادهای دوجانبه هزینههای اضافی مربوط به کارمزد معاملات بورس کاهش مییابد. در نتیجه قیمت نهایی برق برای خریدار کمتر خواهد بود.
● معافیت از جریمه ۱.۳ برابری و آخرین اولویت در قطع بار:
طبق مصوبات توانیر، مشترکینی که از بازار برق (دوجانبه یا بورس) تأمین میکنند، از جریمههای تعرفهای با ضریب 1.3 بر قیمت های سقف بازار، معاف باقی میمانند و در صورت اعمال خاموشیهای کنترلشده، در اولویت آخر قطع بار قرار میگیرند. این امتیاز باعث میشود قطعی برق صدمه کمتری به واحد صنعتی وارد کند.
● تضمین پایداری تامین برق:
مهمترین مزیت قرارداد دوجانبه این است که در صورت قطع تولید عرضهکننده، مدیریت شبکه برق ایران تضمین میکند که برق مصرفکننده از طریق شبکه سراسری و سایر منابع پشتیبان تامین شود. بهعبارت دیگر، مشترک اطمینان دارد حتی در شرایط اضطراری عرضه برق قطع نخواهد شد.
● ثبات قراردادی و پشتیبانی قانونی:
قراردادهای دوجانبه برق در بازه های بلندمدت (معمولاً قرارداد یکساله) منعقد میشوند و بر اساس مصوبات قانونی به اجرا درمیآیند. این ثبات قراردادی همراه با چارچوبهای نظارتی وزارت نیرو، باعث میشود تا مصرف کنندگان بتوانند بر اساس توافقات خود نسبت به برنامه ریزی تولید اقدام نمایند و این امر امنیت تامین برق و آرامش خاطر را برای صنایع فراهم میکند.
معایب و محدودیتهای خرید دوجانبه برق
با وجود مزایای بالا، قرارداد دوجانبه برق محدودیتها و چالشهایی نیز به همراه دارد که مهمترین آنها برای شما ذکر شده است. برخی از این موارد عبارتند از:
● محدودیت امکان خرید ساعتی یا دورهای (کمباری/میانباری/پرباری):
برخلاف سازوکار بورس انرژی که مشترک میتواند در دورههای مختلف مصرف که امکان برنامهریزی در بازههای مختلف روز یا سال را فراهم کند، در قرارداد دوجانبه خرید برق عموما برق پایه معامله میشود ولیکن با هماهنگی تامین کننده امکان امکان تفکیک مصرف به بازههای زمانی متفاوت وجود دارد.
● پیچیدگی اداری و نیاز به الحاقیه:
در روزهای آغازین این طرح، میبایست برای اجرای قرارداد دوجانبه باید مشترک صنعتی الحاقیه قرارداد انشعاب (نیابتی) را از شرکت برق منطقهای یا توزیع دریافت کند. تهیه این الحاقیه و طی مراحل اداری آن (ثبت در سامانه مدیریت شبکه، هماهنگی با توزیع و تهیه مستندات) نیازمند تلاش و زمان بود که با توجه به استقبال مصرف کنندگان و مشارکت سازمان های مربوطه هم اکنون در اکثریت شرکتهای توزیع بدون نیاز به الحاقیه این امر در حال اجرا میباشد.
● بازه متغیر در قیمتهای توافقی:
از آنجا که قیمت برق بهصورت توافقی تعیین میشود، شفافیت و محدوده مشخصی مشابه با قیمت در بورس انرژی وجود ندارد. البته این موضوع در مواردی میتواند به مذاکره و انعطاف بیشتر نیز منجر شود، ولی در عین حال مانع مقایسه مستقیم قیمتها برای همه صنایع میشود و ممکن است در ماههای مختلف سال شما با قیمت هایی بالاتر از بورس انرژی و یا پایین تر از بورس انرژی برق خود را تامین کنید.
● حداقل توان مصرف:
اگر توان مصرف صنعتی کمتر از یک مگاوات باشد، صرفه اقتصادی کامل برای ورود به قرارداد دوجانبه فعلاً وجود ندارد؛ در نتیجه واحدهای کوچکتر باید از طریق شبکههای مالک شبکه نسبت به تامین برق مصرفی خود اقدام کنند.
مراحل عقد قرارداد دوجانبه برق و مدارک مورد نیاز
1. تخصیص ظرفیت از خرده فروش یا نیروگاه:
عرضهکننده (خردهفروش یا نیروگاه) از مالک نیروگاه خود نامهای درباره تخصیص ظرفیت مورد نظر به خردهفروش طی دوره قرارداد اخذ اختصاص میدهد که بدین صورت عرضه کننده توانایی تامین تا سقف مشخص را خواهد داشت.
2. بررسی مجوز خردهفروش:
خردهفروش برق باید دارای پروانه فعالیت معتبر از وزارت نیرو باشد که در این پروانه خرده فروشی تاریخ اعتبار فعالیت و همچنین سقف میزان قراردادهای ماهانه این مشترک مشخص شده است.
3. الحاقیه نیابتی مشترک:
مشترک صنعتی باید الحاقیه قرارداد انشعاب خود را با شرکت برق منطقهای یا توزیع برق منعقد کند که حداقل توان مورد نیاز (بالای ۱ مگاوات) در آن قید شده باشد، البته همان طور که قبلا نیز گفته شد این موضوع هم اکنون جزو الزامات قراردادهای دوجانبه برق نمیباشد.
4. تنظیم قرارداد دوجانبه:
خریدار و خردهفروش شرایط قرارداد را شامل مدت زمان (شروع و پایان)، حجم برق مصرفی ماهانه بر اساس توان مصرفی و کیلووات ساعت برق مصرفی، قیمت توافقی و سایر بندهای مالی و فنی نظیر زمان تسویه حساب و شیوه ارسال درخواست و غیره را در داخل قرارداد مشخص و به امضا میرسانند.
5. ثبت در سامانه مدیریت شبکه:
تمامی مشخصات قرارداد و پروفایل بار (مصرف هر ساعت) برای هر دوره مشترک باید در سامانه اینترنتی شرکت مدیریت شبکه برق ایران ثبت شود. از ابتدای دیماه ۱۴۰۰ ثبت قراردادها و تغییرات آن فقط از طریق این سامانه الکترونیکی (igmc.ir) انجام میگیرد و عرضه کننده موظف است در پایان هر ماه دوره مصرف میزان مصرف مشترکین خود را از طریق این سامانه به ثبت برساند.
6. تایید و صدور صورتحساب:
پس از تایید ثبت در مدیریت شبکه، شرکتهای توزیع برق صورتحساب مشترک را براساس مصرف واقعی و با احتساب میزان برق تامین شده که در سامانه مدیریت شبکه به ثبت رسیده است، تنظیم میکنند و مشترک بهای برق مصرفی را پرداخت مینماید. در صورت کاهش تعهدات عرضهکننده نیز مدیریت شبکه با شرکت برق منطقهای مربوطه هماهنگی کرده و صورتحساب را براساس مازاد مصرف بر عرضه برای ایشان را اصلاح و صادر میکند.
قرارداد دوجانبه در برابر بورس انرژی؛ مقایسهای کاربردی
● نحوه کشف قیمت و پرداخت:
در بورس انرژی قیمت برق به صورت رقابتی و براساس حراج عرضه و تقاضا روزانه مشخص میشود، اما خریدار موظف است وجه برق را نقداً و پیش از دوره مصرف پرداخت کند. در قرارداد دوجانبه اما قیمت برق قبلاً توافق شده و در پایان دوره مصرف تسویه میشود. پرداخت و شرایط مالی این قرارداد قابل مذاکره و انعطافپذیر است.
● پیشبینی مصرف و ریسک:
خرید در بورس مستلزم پیشبینی دقیق میزان مصرف ماهانه است؛ در صورت هرگونه اشتباه در پیشبینی، مازاد برق خریداریشده طبق توافق بستانکاری خارج از بازار برگشت داده شده و بخشی از آن نیز هدر میرود که خسارت آن مستقیما به خریدار برمیگردد. همچنین قیمتها در ماههای اوج مصرف کشور، به شدت صعودی و ناپایدار است. در مقابل، قرارداد دوجانبه به دلیل امکان مذاکره و ثبات قیمت یکساله، ریسک نوسانات ماهانه مخصوصا در ماه های گرم سال را کاهش میدهد.
● انعطافپذیری و شفافیت:
بورس انرژی شفافیت قیمت و فرآیند رقابتی بالاتری دارد؛ اما قرارداد دوجانبه انعطاف بیشتری در نحوه قیمتگذاری و زمانبندی خرید فراهم میکند. به علاوه، در بورس انرژی امکان تغییر حجم خرید پس از ثبت سفارش و انجام آن وجود ندارد، در حالی که در قرارداد دوجانبه تامین برق، میزان مصرف قطعی مشترک در پایان ماه مصرف با توافق طرفین مشخص به مدیریت شبکه برق کشور اعلام میشود .
● تضمین تامین برق:
اگرچه بورس مورد تایید و زیر نظر نهادهای رسمی است، اما گزارشها نشان داده گاهی برق خریداری شده در بورس به طور کامل در صورتحساب اعمال نمیشود که البته این امر با پیگیری های مدیریت شبکه هم اکنون به حداقل ممکن رسیده است. ولیکن در قرارداد دوجانبه از ابتدای امر با توجه به ثبت در شرکت مدیریت شبکه ایران، این امر تضمین میکند که در صورت ناتوانی عرضهکننده، برق مشترک را از طریق منابع پشتیبانی تامین کند.
● مناسب برای چه مشترکینی:
به طور خلاصه، بورس انرژی برای خریدارانی مناسب است که تمایل به استفاده از معاملات رقابتی ماهانه دارند و همچنین تیمی جهت پیش بینی، تامین، تخصیص و برآورد دقیق میزان مصرف و تغییرات قیمت را داخل مجموعه خود دارا میباشد. اما سایر صنایع بزرگ و پر مصرف و یا مصرف کنندگانی که به دنبال راحتی در ارائه خدمت هستند، معمولاً قرارداد دوجانبه را ترجیح میدهند، زیرا مزایایی مانند ثبات قیمت، انعطافپذیری مالی و تامین، و اولویت در تامین برق را برای ایشان به همراه دارد.
سهم قرارداد دوجانبه در بازار برق ایران
آمارها نشان میدهد که بخش قابل توجهی از معاملات بزرگ برق در ایران خارج از بورس انجام میگیرد و سهم عمده آن مربوط به قراردادهای دوجانبه است. براساس گزارش ها ، تا پایان مرداد ۱۴۰۲ حجم کل معاملات خارج از بازار (بورس انرژی + دوجانبه) در بخش صنعتی حدود ۱۹.۴ میلیارد کیلوواتساعت بوده که بیش از ۸۶٪ آن (حدود ۱۶.۸ میلیارد) از طریق قرارداد دوجانبه تامین شده است.
سهم سایر معاملات خارج بازار، معادل ۲.۶ میلیارد کیلوواتساعت (تقریباً ۱۴٪) از طریق بورس انرژی بوده است. این ارقام نشان میدهد قرارداد دوجانبه برق بخش عمدهای از تامین برق واحدهای پرمصرف (بیش از ۱ مگاوات) را در بازار برق ایران بر عهده دارد.
لازم به ذکر است که بر اساس مصوبه مرداد ماه 1403 وزارت نیرو و بورس انرژی به منظور افزایش شفافیت و افزایش عمق بازار در تابلوهای بازار برق بورس انرژی، هم اکنون کلیه عرضه کنندگان برق موظف هستند که معاملات بالای 20 مگاوات برای مشترکین خود را در بورس انرژی نیز به ثبت برسانند که در کنار ایجاد شفافیت ولیکن هزینه کارمزد نیز به این معاملات اضافه شده است که شاید در آمار حجم معاملات بورس انرژی و درآمد بورس انرژی از محل کارمزد معاملات برق را افزایش داده باشد، اما با نارضایتی جمعی از تامین کنندگان بزرگ برق و خرده فروشان روبرو شده است.
جمع بندی
بهطور کلی، قرارداد دوجانبه برق در حال حاضر برای مشترکان صنعتی با قدرت (دیماند) قراردادی بالای 1 مگاوات مفید است و به آنها اجازه میدهد با حذف واسطهها و اطمینان از تامین برق، هزینهها و ریسکهای انرژی خود را کاهش دهند.
توصیه میشود پیش از اقدام، پروفایل مصرف خود را با کمک مشاورین برقسا دقیق بررسی کنید و با کارشناسان فنی و مالی (مانند مشاوران بازار برق مجموعه برقسا) ضمن دریافت مشاوره، بهترین ترکیب را بین هزینه، انعطافپذیری و پایداری انتخاب کنید و نسبت به عقد قرارداد دوجانبه برق اقدام نمایید
مشاوران ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند
قرارداد دوجانبه برق چیست؟
قرارداد دوجانبه برق نوعی قرارداد تامین انرژی است که بین عرضه کننده برق (خرده فروش یا نیروگاه) و مصرف کننده نهایی تنظیم میشود که در آن شرایط تحویل، میزان حجم درخواستی، شیوه تسویه حساب و سایر موارد با توافق طرفین نهایی میگردد.
تامین برق با قرارداد دوجانبه چه تفاوتی با تامین از بورس انرژی دارد؟
اصلی ترین تفاوت ها به زمان خرید برق و شیوه تسویه حساب آن برمیگردد که با توجه به اینکه معاملات در بورس انرژی یک ماه زودتر از دوره مصرف میباشد، عموم مشترکین ترجیح میدهند تا با قرارداد دوجانبه برق، میزان مصرف ماهانه خود را تامین نمایند.
آیا قرارداد دوجانبه برق برای شما مناسب است؟
در پایان، انتخاب قرارداد دوجانبه برق بستگی به شرایط خاص هر مصرفکننده صنعتی دارد. اگر یک واحد بزرگ صنعتی با مصرف برق بالا و نسبتا ثابت هستید، قرارداد دوجانبه میتواند گزینهای بسیار مناسب برای شما باشد. با این حال لازم است هزینهها و ریسکها را نیز سنجیده و پاسخ مناسب برای آن را در نظر بگیرید. برای مثال، صنایع خیلی کوچک با مصرف زیر یک مگاوات نمیتوانند از این قرارداد استفاده کنند و برای آنها روشهای مرسومِ خرید برق از شبکه منطقهای در حال حاضر مناسبتر است.
